गहू हे रब्बी हंगामातील मुख्य पीक आहे. मणिपूर, केरळ आणि नागालँड वगळता भारतातील सर्व राज्यांमध्ये गव्हाची लागवड केली जाते. सर्वाधिक गहू उत्पादक राज्यांमध्ये उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि पंजाब यांचा समावेश आहे.
पुढे वाचा
याशिवाय, हरियाणा, राजस्थान, गुजरात, बिहार, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल, उत्तराखंड आणि हिमाचल प्रदेश यासारख्या राज्यांमध्ये त्याची लागवड मुबलक प्रमाणात केली जाते. गव्हामध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि कार्बोहायड्रेट्स मुबलक प्रमाणात असतात जे शरीराला संतुलित अन्न पुरवतात.
कमी वाचा
वॉटरिंग
मध्यम
फर्टिलाइजेशन
२० किलो/ एकर नॅपकिन, उरिया ५० किलो/ एकर
तापमान
२० ते ३० डिग्री सेल्सिअस
पीएच वैल्यू
५.५PH ते ७.०PH
सूर्यप्रकाश
लो
लेबर
मध्यम
हार्वेस्टिंग
मशीन और मैन्युअल
कल्टीवेशन
मशीन और मैन्युअल
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
कृषी बातमी
गहू-C.306
गहू - सुजाता
आज, शेतकऱ्यांकडून वैज्ञानिक पद्धतींचा वापर केल्याने गव्हाचे उत्पादन वाढत आहे. भारतात, त्याचे पीक १३ टक्के पीक क्षेत्रावर घेतले जाते. भारतात भातानंतर, धान्य पिकांमध्ये गहू हे सर्वात महत्वाचे पीक आहे. रशिया, अमेरिका आणि चीन नंतर, भारत हा जगातील चौथ्या क्रमांकाचा गहू उत्पादक देश आहे. जगात उत्पादित होणाऱ्या एकूण गव्हात भारताचा वाटा ८.७ टक्के आहे.
भारतात शेतकरी लवकर आणि उशिरा अशा दोन प्रकारच्या गव्हाची लागवड करतात. यासाठी, कृषी तज्ञांनी वेगवेगळ्या वेळा निश्चित केल्या आहेत. गव्हाची लवकर पेरणी आणि उशिरा पेरणी करण्यासाठी योग्य वेळ खालीलप्रमाणे आहे-
गव्हाची लवकर पेरणी करण्यासाठी योग्य वेळ: ऑक्टोबरच्या शेवटच्या आठवड्यापासून ते नोव्हेंबरच्या तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत.
गव्हाची उशिरा पेरणी करण्यासाठी योग्य वेळ: नोव्हेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत किंवा डिसेंबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत.
बिगरसिंचित क्षेत्रासाठी गहू पेरणीची वेळ: १५ ऑक्टोबर ते ३१ ऑक्टोबर. सप्टेंबर महिन्यात पुरेसा पाऊस पडून जमिनीत ओलावा टिकून राहावा म्हणून या काळात पेरणी करता येते.
सिंचित क्षेत्रासाठी गहू पेरणीची वेळ: सिंचित क्षेत्रासाठी गहू वेळेवर पेरण्याचा सर्वोत्तम काळ म्हणजे नोव्हेंबरचा पहिला पंधरवडा.सिंचित आणि वेळेवर गहू वाणांची पेरणी १५ ते २५ नोव्हेंबर पर्यंत केली जाते.
सिंचित आणि उशिरा पेरणीची वेळ: सिंचित क्षेत्रासाठी गहू उशिरा पेरणीसाठी सर्वोत्तम काळ म्हणजे डिसेंबरचा पहिला पंधरवडा.
भारतीय गहू आणि बार्ली संशोधन संस्था, करनालने भारताच्या वायव्य मैदानातून गव्हाच्या तीन जाती विकसित केल्या आहेत ज्यामध्ये करण वैदेही (DBW 370), करण वृंदा (DBW 371) आणि करण वरुण (DBW 372) यांचा समावेश आहे. गव्हाच्या लवकर पेरणीसाठी या जाती सोडण्यात आल्या आहेत. या गव्हाच्या जाती पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान (कोटा आणि उदयपूर विभाग वगळता) आणि पश्चिम उत्तर प्रदेश (झांसी विभाग वगळता) मध्ये पेरणीसाठी सोडण्यात आल्या आहेत. याशिवाय, ही जात जम्मू आणि काश्मीर (जम्मू आणि कठुआ जिल्हे), हिमाचल प्रदेश (उना जिल्हा आणि पांवटा खोरे) आणि उत्तराखंड (ताई प्रदेश) साठी अधिसूचित करण्यात आली आहे.
भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) संशोधन संस्थेच्या IIWBR नुसार, पंजाब, हरियाणा, राजस्थान आणि पश्चिम उत्तर प्रदेशात गव्हाच्या उशिरा पेरणीसाठी PABW 752, PBW 771, DBW 173, JKW 261, HD 3059 आणि WH 1021 या गव्हाच्या जाती चांगल्या मानल्या जातात.
त्याचप्रमाणे, पूर्व उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल आणि झारखंडमध्ये DBW 316, PBW 833, DBW 107, HD 3118 या गव्हाच्या जाती पेरता येतात. IIWBR नुसार, शेतकऱ्यांनी त्यांच्या प्रदेशाच्या हवामानानुसार गव्हाच्या जाती निवडल्या पाहिजेत.
मध्य प्रदेश, गुजरात आणि राजस्थानमधील शेतकऱ्यांनी HD 3407, HI 1634, CG 1029 आणि MP 3336 या जातींची लागवड करावी. तथापि, HD 3271, HI 1621 आणि WR 544 या जाती कोणत्याही राज्यात पेरता येतात.
सर्व नैसर्गिक परिस्थितीत पेरणीसाठी योग्य असलेल्या अनेक गव्हाच्या जाती आढळल्या आहेत, ज्यात सुजाता JW 17, HW 2004, HI 1500, JW- 3020 आणि HI 1531 इत्यादींचा समावेश आहे. पावसाळी आणि अर्ध-सिंचित परिस्थितीसाठी.
GW- 173, GW 1142, MPO 1106 इत्यादी गव्हाच्या जाती पूर्णपणे सिंचित परिस्थितीसाठी आहेत.
GW 173 उशिरा पेरणीसाठी योग्य आहे. W 273, H.I. 1454, H.I. 1418, H.D. २८६४, डी.डब्ल्यू. ३३३६ इ.
बिगरसिंचित क्षेत्रासाठी - पेरणीसाठी योग्य वेळ १५ ऑक्टोबर ते ३१ ऑक्टोबर आहे, परंतु सप्टेंबर महिन्यात पुरेसा पाऊस पडला असेल तरच या काळात पेरणी करता येते.
बरीच क्षेत्रासाठी - नोव्हेंबरचा पहिला पंधरवडा गहू वेळेवर पेरण्यासाठी सर्वोत्तम आहे. अशा परिस्थितीत, बरीच आणि अनुसूचित जातींची पेरणी १५ ते २५ नोव्हेंबर दरम्यान करता येते.
बरीच क्षेत्रात उशिरा पेरणीसाठी - डिसेंबरचा दुसरा पंधरवडा बरीच क्षेत्रात गव्हाची उशिरा पेरणी करण्यासाठी चांगला मानला जातो. या अंतर्गत, १५ ते २० डिसेंबर दरम्यान गव्हाच्या उशिरा जातींची पेरणी करता येते.
बिगरसिंचित क्षेत्रासाठी गव्हाची पेरणी करण्यासाठी बियाण्याचे प्रमाण - पेरणी करावयाच्या हजार दाण्यांचे वजन ३८ ग्रॅम असल्यास, प्रति हेक्टर १०० किलो बियाणे वापरावे. जर १००० दाण्यांचे वजन ३८ ग्रॅमपेक्षा जास्त असेल तर बियाण्यांचे प्रमाण प्रति हेक्टर २ किलोने वाढवावे.
बागायती क्षेत्रासाठी बियाण्यांचे प्रमाण - बागायती क्षेत्रासाठी, बियाण्यांचे सरासरी प्रमाण प्रति हेक्टर १०० किलो असावे किंवा बियाण्यांच्या आकारानुसार प्रमाण निश्चित करावे.
बागायती क्षेत्रात उशिरा पेरणीसाठी बियाण्यांचे प्रमाण - बागायती क्षेत्रात उशिरा पेरणीसाठी, प्रति हेक्टर सरासरी १२५ किलो बियाणे घेणे योग्य आहे. तथापि, उशिरा पेरणीसाठी, प्रत्येक जातीमध्ये बियाण्यांचे प्रमाण २५ टक्क्यांनी वाढवावे आणि पेरणी करावी.
गहू पेरण्यापूर्वी, शेत योग्यरित्या तयार करावे. यानंतर, पिकाच्या चांगल्या उत्पादनासाठी, बियाणे ४ ते ५ सेमी खोलीवर पेरावे आणि ओळींमधील अंतर २०-२२.५ सेमी ठेवावे. उशिरा पेरणीसाठी, ओळींमधील अंतर १५-१८ सेमी ठेवावे. गहू पेरण्याच्या अनेक पद्धती आहेत ज्यामध्ये पेरणी यंत्राने पेरणी, फवारणी पद्धत, शून्य मशागत ड्रिल आणि रोटाव्हेटर वापरून पेरणी इत्यादींचा समावेश आहे. शेतकरी त्यांच्या सोयीनुसार कोणत्याही पद्धतीचा अवलंब करू शकतात. पेरणीपूर्वी, बियाण्यांवर टेबुकोनाझोल २% डीएस किंवा थायरम २ ग्रॅम/किलो बियाणे प्रक्रिया करावी.
गहू लागवडीत, पेरणीपूर्वी शेत तयार करताना गांडूळखत किंवा हिरवळीचे खत वापरावे. यामुळे चांगले उत्पादन मिळते. रासायनिक खतांमध्ये, युरिया ११० किलो, डीएपी ५५ किलो आणि पोटॅश २० किलो प्रति एकर या दराने वापरता येते. माती परीक्षणाच्या आधारेच खत वापरावे याची विशेष काळजी घ्या.
गव्हातील तण नियंत्रण
गव्हातील तण नियंत्रणासाठी, पेरणीपूर्वी किंवा पेरणीनंतर तीन दिवस आधी किंवा नंतर प्रति एकर १ लिटर पेंडीमेथालिन २०० लिटर पाण्यात विरघळवून फवारणी करावी. रुंद पानांच्या तण नियंत्रणासाठी, २,४-डी २५० मिली १५० लिटर पाण्यात विरघळवून फवारणी करावी.
गव्हाच्या लागवडीसाठी सहा सिंचन करावे लागतात. पहिल्या सिंचनात सरासरी ५ सेमी आणि त्यानंतरच्या सिंचनांमध्ये ७.५ सेमी पाणी द्यावे. तथापि, सिंचनांची संख्या आणि पाण्याचे प्रमाण मातीचा प्रकार, तापमान आणि पेरणी केलेल्या जातीवर अवलंबून असते. गव्हाच्या बौने जातींमध्ये काही महत्त्वाच्या टप्प्यांवर सिंचन आवश्यक असते, जे खालीलप्रमाणे आहेत-
गव्हाची कापणी गव्हाची रोपे पिवळी पडल्यावर आणि कणसे सुकल्यावर करावी. तसेच, दाण्यांमध्ये १५ ते २० टक्के ओलावा असताना त्याची कापणी करणे चांगले. कापणीनंतर, पेंढा ३ ते ४ दिवस वाळवावा आणि त्यानंतर ट्रॅक्टर चालवणाऱ्या थ्रेशरने गहू मळणी करावी.
जर प्रगत तंत्रांचा वापर करून त्याची लागवड केली तर सिंचनाच्या परिस्थितीत गव्हाच्या बौने जातींपासून प्रति हेक्टर सुमारे ५० ते ६० क्विंटल धान्य आणि ८० ते ९० क्विंटल पेंढा मिळू शकतो. तर या उत्पन्नापैकी निम्मे उत्पादन स्थानिक उंच जातींपासून मिळते. बिगरसिंचनाच्या परिस्थितीत, स्थानिक जातींमध्ये प्रति हेक्टर १५ ते २० क्विंटल उत्पादन मिळते.
गव्हाची साठवणूक करताना, गव्हात आवश्यकतेपेक्षा जास्त ओलावा नसावा याची विशेष काळजी घ्यावी. गव्हात ओलाव्याचे निश्चित प्रमाण १० ते १२ टक्के असते. यापेक्षा जास्त ओलावा नसावा. साठवण्यापूर्वी, साठवलेली खोली किंवा जागा योग्यरित्या स्वच्छ करा. यानंतर, खोलीच्या भिंती आणि जमिनीवर मॅलेथिऑन ५० टक्के द्रावण प्रति १०० चौरस मीटर ३ लिटर या दराने फवारणी करा. आता धान्य ठेवल्यानंतर, प्रति टन ३ ग्रॅम अॅल्युमिनियम फॉस्फाइडच्या दोन गोळ्या घाला आणि ते बंद करा. अशा प्रकारे तुम्ही गहू सुरक्षितपणे साठवू शकता. तथापि, साठवलेल्या ठिकाणी गव्हाची वेळोवेळी तपासणी करणे देखील आवश्यक आहे जेणेकरून धान्य खराब होणार नाही.
गहू लागवडीसाठी वापरण्यात येणारे अवजार म्हणजे ट्रॅक्टर, पॉवर टिलर, डिस्क प्लो, सीड ड्रिल, सुपर सीडर, हॅपी सीडर, राइज्ड बेड प्लांटर, हॅरो, रोटाव्हेटर, रीपर बाइंडर इत्यादी.
गहू लागवडीसाठी उपयुक्त ट्रॅक्टर
गहू लागवडीसाठी उपयुक्त ट्रॅक्टरमध्ये स्वराज ८५५ एफई ट्रॅक्टर, महिंद्रा ५७५ डीआय एक्सपी प्लस, फार्मट्रॅक ६० ट्रॅक्टर, आयशर ३८० ट्रॅक्टर, जॉन डीअर ५२१० ट्रॅक्टर इत्यादी ब्रँडचा समावेश आहे, ज्यांचा वापर करून तुम्ही गव्हाची उत्पादकता वाढवू शकता.
गहू पिकवण्यास किती वेळ लागतो, तो त्याच्या जाती आणि हवामानानुसार सुमारे ११० ते १३० दिवस लागतो.
गव्हामध्ये प्रथिनेयुक्त पदार्थ चांगले असतात परंतु ते उच्च-प्रथिनेयुक्त अन्न मानले जात नाही.
गहू पेरणी, मशागत, मशागत आणि कापणी यासारख्या टप्प्यांतून वाढतो.
गहू प्रामुख्याने रब्बी हंगामात पिकवला जातो, हिवाळ्यात पेरला जातो आणि वसंत ऋतूमध्ये कापणी केली जाते.
मध्यम पावसासह थंड, कोरड्या हवामानात गहू सर्वोत्तम वाढतो.
त्यात उगवण, वनस्पतिवत् होणारी वाढ, फुले येणे आणि धान्य पिकणे यांचा समावेश आहे.
चांगला निचरा होणारी चिकणमाती किंवा चिकणमाती-चिकणमाती गहू लागवडीसाठी आदर्श आहे.
गव्हाच्या वाढीदरम्यान मध्यम पाण्याची आवश्यकता असते, सुमारे ४-६ सिंचन करावे लागते.
सरासरी, चांगल्या पद्धतींनी १ एकर २० ते २५ क्विंटल गहू उत्पादन देऊ शकते.