PM-KUSUM मध्ये मोठा बदल, आता एकाच शेतातून पीक आणि सौर वीजेतून कमाई

पुढील टप्प्यात ॲग्रीव्होल्टिक्ससाठी स्वतंत्र घटक आणण्याची तयारी, लहान व अल्पभूधारक शेतकऱ्यांवर विशेष भर

देशातील शेतकऱ्यांसाठी प्रधानमंत्री किसान ऊर्जा सुरक्षा एवं उत्थान महाभियान (PM-KUSUM) च्या पुढील टप्प्यात मोठा बदल पाहायला मिळू शकतो. योजनेच्या पुढील टप्प्यात ॲग्रीव्होल्टिक्स (Agrivoltaics) म्हणजेच कृषी-वोल्टेइक ऊर्जेसाठी स्वतंत्र आणि समर्पित घटक समाविष्ट करण्याची तयारी सुरू आहे. याअंतर्गत शेतकरी एकाच शेतात पीक उत्पादनासोबत सौर ऊर्जेचे उत्पादन करून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवू शकतील.

केंद्रीय नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री प्रल्हाद जोशी यांनी नवी दिल्ली येथे 7व्या ॲग्रीव्होल्टिक्स जागतिक परिषदेच्या 2026 पूर्व कार्यक्रमाला संबोधित करताना सरकारच्या या योजनेची माहिती दिली. त्यांनी सांगितले की, शेतकरी आता केवळ ‘अन्नदाता’ राहिले नसून ‘ऊर्जादाता’ देखील बनत आहेत. सरकारचा विशेष भर लहान आणि अल्पभूधारक शेतकरी, शेतकरी उत्पादक संघटना (FPO), सहकारी संस्था आणि ग्रामपंचायतींवर राहणार आहे.

PM-KUSUM च्या पुढील टप्प्यात ॲग्रीव्होल्टिक्ससाठी स्वतंत्र घटक

PM-KUSUM च्या पुढील टप्प्यात कृषी-वोल्टेइक ऊर्जेसाठी स्वतंत्र घटक आणण्याची तयारी केली जात आहे. ॲग्रीव्होल्टिक्स मॉडेलमध्ये सौर पॅनेल शेतात अशा पद्धतीने बसवले जातात की त्यांच्या खाली किंवा आजूबाजूला शेती करता येते. म्हणजेच शेतकऱ्याला शेती सोडून सौर ऊर्जा उत्पादनाचा पर्याय निवडण्याची गरज भासणार नाही.

या मॉडेलमध्ये जमिनीची मालकी शेतकऱ्याकडेच राहणार आहे. शेतकऱ्यांना असा अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत उपलब्ध करून देणे हा सरकारचा उद्देश आहे, ज्यामुळे त्यांचे उत्पन्न केवळ पीक उत्पादन, मान्सून आणि बाजारभावावर अवलंबून राहणार नाही. विशेषतः लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी हे मॉडेल उत्पन्नाच्या नव्या संधी निर्माण करू शकते.

PM-KUSUM योजनेत आतापर्यंत किती प्रगती झाली?

सरकारच्या म्हणण्यानुसार, PM-KUSUM योजनेअंतर्गत आतापर्यंत 29 लाखांहून अधिक कृषी पंप सौर ऊर्जेवर चालवले जात आहेत. याशिवाय गेल्या वर्षी 16.3 गिगावॅट विकेंद्रित सौर ऊर्जा क्षमता जोडण्यात आली. यामध्ये PM-KUSUM मधून 7.6 गिगावॅट आणि PM सूर्य घर मोफत वीज योजनेतून 8.7 गिगावॅट क्षमतेचा समावेश आहे.

यामुळे 56 लाख लाभार्थ्यांना फायदा झाला आहे. भारतातील 85 टक्क्यांहून अधिक शेतकरी लहान आणि अल्पभूधारक श्रेणीत येतात, ज्यांच्याकडे 2 हेक्टरपेक्षा कमी जमीन आहे. अशा परिस्थितीत ॲग्रीव्होल्टिक्सकडे शेती आणि सौर ऊर्जा या दोन्ही क्षेत्रांना एकाच वेळी पुढे नेणारे तंत्रज्ञान म्हणून पाहिले जात आहे.

30 पिकांवर ॲग्रीव्होल्टिक्स तंत्रज्ञानाची चाचणी

ॲग्रीव्होल्टिक्सला विविध पिके आणि हवामान परिस्थितींशी सुसंगत करण्यासाठी संशोधनही केले जात आहे. पुणे येथील BAIF च्या ग्रामीण नवोन्मेष केंद्रात संशोधक 30 पिकांवर 17 वेगवेगळ्या सौर ऊर्जा प्रणालींची चाचणी करत आहेत.

याचा उद्देश कोणती पिके आणि कोणते प्रदेश सौर पॅनेलसोबत शेतीच्या या मॉडेलसाठी अधिक प्रभावी ठरू शकतात, हे शोधणे आहे. याशिवाय गावपातळीवर सौर ऊर्जा प्रणालींची देखभाल आणि तांत्रिक संचालन करण्यासाठी आतापर्यंत 70,000 ‘सूर्य मित्रांना’ प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.

21 ते 23 ऑक्टोबरदरम्यान होणार ॲग्रीव्होल्टिक्स जागतिक परिषद

ॲग्रीव्होल्टिक्सला प्रोत्साहन देण्यासाठी 7वी ॲग्रीव्होल्टिक्स जागतिक परिषद 2026 चे आयोजन 21 ते 23 ऑक्टोबर 2026 दरम्यान भारत मंडपम, नवी दिल्ली येथे करण्यात येणार आहे.

या परिषदेत जगभरातील धोरणकर्ते, संशोधक, शेतकरी, उद्योगपती आणि आंतरराष्ट्रीय प्रतिनिधी सहभागी होणार आहेत. यावेळी ‘फार्म टू फोर्क इनोव्हेशनला प्रोत्साहन देणे’ या विषयावर आधारित ॲग्रीव्होल्टिक्स पिच हबचीही घोषणा करण्यात आली आहे.

यामध्ये 3F चौकटीवर—Food (अन्न), Fuel (इंधन) आणि Fiber (तंतू)—भर दिला जाणार आहे. नॅशनल सोलर एनर्जी फेडरेशन ऑफ इंडिया (NSEFI) हा या उपक्रमाचा ज्ञान भागीदार आहे.

सौर ऊर्जेमुळे कमाईचा अतिरिक्त मार्ग खुला होणार

PM-KUSUM च्या पुढील टप्प्यात ॲग्रीव्होल्टिक्ससाठी स्वतंत्र घटक लागू झाल्यास, शेतकऱ्यांसाठी शेतीसोबत सौर ऊर्जेतून अतिरिक्त उत्पन्न मिळवण्याचा नवा मार्ग खुला होऊ शकतो.

विशेषतः लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी हे मॉडेल शेतीच्या उत्पन्नाला बळकटी देण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.

“PM-KUSUM मध्ये मोठा बदल” यासंदर्भातील वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे (FAQ)

प्रश्न 1. PM-KUSUM योजनेच्या पुढील टप्प्यात काय बदल होणार आहे?
उत्तर: PM-KUSUM च्या पुढील टप्प्यात ॲग्रीव्होल्टिक्ससाठी स्वतंत्र समर्पित घटक आणण्याची तयारी आहे. याअंतर्गत एकाच शेतात शेती आणि सौर ऊर्जा उत्पादनाला प्रोत्साहन दिले जाईल.

प्रश्न 2. ॲग्रीव्होल्टिक्स म्हणजे काय?
उत्तर: ॲग्रीव्होल्टिक्स ही अशी व्यवस्था आहे, ज्यामध्ये शेतात सौर पॅनेल बसवण्यासोबत त्यांच्या खाली किंवा आजूबाजूला पिकांची लागवड केली जाते. यामुळे शेतकऱ्याला शेतीसोबत सौर ऊर्जेतूनही उत्पन्न मिळवता येते.

प्रश्न 3. शेतकरी एकाच शेतातून कोणत्या प्रकारे कमाई करू शकतो?
उत्तर: शेतकरी पीक विकून उत्पन्न मिळवू शकतो, सौर पॅनेलमधून निर्माण झालेली अतिरिक्त वीज डिस्कॉमला विकू शकतो आणि सौर ऊर्जेवर चालणाऱ्या पंपांचा वापर करून डिझेलवरील खर्चात बचत करू शकतो.

प्रश्न 4. PM-KUSUM योजनेचा लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना काय फायदा होईल?
उत्तर: योजनेच्या पुढील टप्प्यात लहान आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांवर विशेष भर दिला जाणार आहे. ॲग्रीव्होल्टिक्सच्या माध्यमातून त्यांना शेतीसोबत अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत उपलब्ध करून देण्याच्या दिशेने काम केले जात आहे.

प्रश्न 5. शेतकऱ्याच्या जमिनीची मालकी संपणार आहे का?
उत्तर: नाही. ॲग्रीव्होल्टिक्स मॉडेलमध्ये सौर पॅनेल बसवल्यानंतरही जमिनीची मालकी शेतकऱ्याकडेच राहणार आहे. शेतीसोबत सौर ऊर्जा उत्पादनाच्या माध्यमातून उत्पन्नाच्या अतिरिक्त संधी निर्माण करणे हा यामागचा उद्देश आहे.

ट्रॅक्टर जंक्शन नेहमी तुम्हाला अपडेट ठेवतो. यासाठी ट्रॅक्टरांचे नवीन मॉडेल्स आणि त्यांचा शेतीतील उपयोग याबद्दल कृषी बातम्या प्रसिद्ध केल्या जातात. प्रमुख ट्रॅक्टर कंपन्यांची जसे की व्हीएसटी ट्रॅक्टर, महिंद्रा ट्रॅक्टर यांचा 'मासिक विक्री अहवाल' देखील आम्ही प्रकाशित करतो, ज्यामध्ये ट्रॅक्टरांची घाऊक आणि किरकोळ विक्री याची सविस्तर माहिती दिली जाते. जर तुम्हाला मासिक सदस्यता घ्यायची असेल तर कृपया आमच्याशी संपर्क साधा.

जर तुम्ही नवीन ट्रॅक्टर, जुना ट्रॅक्टर किंवा शेतीसाठी लागणारी उपकरणे विकायची किंवा खरेदी करायची इच्छा ठेवत असाल आणि अधिकाधिक खरेदीदार व विक्रेते तुमच्याशी संपर्क साधावेत अशी तुमची अपेक्षा असेल, तसेच तुमच्या वस्तूचा सर्वोत्तम मूल्य मिळावा असे वाटत असेल, तर तुमची विक्रीसाठी असलेली वस्तू 'ट्रॅक्टर जंक्शन' सोबत शेअर करा.